Ερμηνεία της εικόνας της γεννήσεως της Θεοτόκου

Ποια εορτή θα ταίριαζε να πάρει την πρώτη θέση μέσα στο εορτολόγιο της Εκκλησίας, άλλη από την Γέννηση της Θεοτόκου; Καμμιά. Γιατί η Υπεραγία Θεοτόκος είναι εκείνη που δέχτηκε ταπεινά να φέρει στον κόσμο τον Σωτήρα και Λυτρωτή του κόσμου: τον θεάνθρωπο Χριστό και να γίνει έτσι η αρχή της σωτηρίας μας, η αρχή να λυτρωθεί ο κόσμος από την αμαρτία και να σωθεί. Η εορτή αυτή της Γεννήσεως της Θεοτόκου εορτάζεται από την Εκκλησία μας την 8η Σεπτεμβρίου.

Πολύ πριν από τη σύσταση του κόσμου είχε προκαθοριστεί η σάρκωση του Θεού, αλλά πριν από την Υπεραγία Θεοτόκο δεν είχε βρεθεί το «ιερόν καταγώγιον», ο ιερός τόπος, όπου θα πραγματοποιούνταν η σάρκωση του Θεού. Ο Κύριος σαρκώθηκε μόλις αυτό βρέθηκε. Έτσι, πρώτη εικόνα του χριστιανικού εορτολογίου δεν θα μπορούσε να είναι άλλη από την εικόνα της Γεννήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου.

Η Εκκλησία και οι θεοφόροι Πατέρες υμνούν στη Γέννηση της Θεοτόκου το ύψιστο γεγονός της συνάντησης Θείου και ανθρώπινου στοιχείου, με μία ευλογημένη ένωση στο πρόσωπο της Παρθένου Μαρίας, της εκλεγμένης προ των αιώνων κατά την υπόσχεση του Θεού. Εικονίζεται μέσα στο ναό η ευλογημένη αυτή ένωση στο πρόσωπο της Θεοτόκου Πλατυτέρας που φέρει στα χέρια της τον Χριστό, ακριβώς στο σημείο εκείνο που ενώνεται ο ουρανός με την γη, δηλαδή στην κόγχη του ιερού. Η Παναγία μας δεν δέχτηκε απλά να φέρει στον κόσμο τον άκτιστο Θεό αλλά να γίνει και ο συνδετικός κρίκος μεταξύ ουρανού και γης. Έτσι η Γέννηση της Θεοτόκου γίνεται αρχή και οδός σωτηρίας για όλους τους πιστούς μέσα στην Εκκλησία. 

Ο άγιος Ανδρέας Κρήτης αποκαλεί την εορτή της Γεννήσεως της Θεοτόκου αρχή όλων των εορτών, θύρα άγουσα στη Χάρη και την Αλήθεια. Θεόπνευστος ναός χτίστηκε για τον Δημιουργό των πάντων, λέγει, και το κτίσμα ετοιμάστηκε να γίνει καινούργια θεϊκή κατοικία του Δημιουργού. Η Εκκλησία αποκαλεί τη Θεοτόκο Πορφύρα του Χριστού, που έντυσε ανθρώπινα τον άναρχο Λόγο με βασιλική πορφύρα, ως βασιλέα. Παρόλη την μεγαλοσύνη της Θεοτόκου εκείνο που κυριαρχεί μέσα στην εορτή αλλά και μέσα στην εικόνα είναι η ταπείνωση. Κρύβεται μ’ άλλα λόγια το μεγαλείο της Θεοτόκου, όπως κρυβόταν και κατά την διάρκεια της ζωής της, μέσα στην απλότητα του απέραντου πνευματικού της πλούτου. Η αγιότητα του Θεού, το απέραντο βάθος της αρετής είναι καταστάσεις που κρύβονται από τα βέβηλα σαρκικά μάτια και εμφανίζονται μόνο σ’ εκείνους που έχουν πνευματικά μάτια δηλαδή κεκαθαρμένες διάνοιες, που ο νους τους έχει καθαριστεί.

 Πράγματι, αν συγκρίνει κανείς την εικόνα της Γέννησης της Θεοτόκου μα άλλες εικόνες του Δωδεκαόρτου, θα δει ότι αυτό που τραβά την προσοχή του περισσότερο είναι η γήινη δομή της εικόνας, είναι το ανθρώπινο στοιχείο αυτής της παράστασης. Η εικόνα της Γέννησης της Θεοτόκου στην πρώτη ματιά δεν αποτελεί καθαρά συμβολική σφραγίδα του ίδιου του γεγονότος, δεν μας δείχνει κάτι από την υψηλή θεολογική και δογματική σημασία του περιεχομένου της εορτής, αλλά περιέχει οικεία σχήματα, λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής. Η εικόνα της Γεννήσεως της Θεοτόκου μοιάζει να μας εισάγει μυστικά στη σκέψη του Ιωακείμ και της Άννας, και να μας κάνει μετόχους ενός εξαιρετικά ευτυχούς γεγονότος: της εκπλήρωσης μιας μακροχρόνιας στειρότητας. Η Γέννηση της Θεοτόκου αγίασε την οικία του Ιωακείμ και όλη την κτίση. Η αγία Άννα έρχεται σε πρώτο πλάνο, μεγαλύτερη απ’ όλα τα άλλα πρόσωπα, ενώ η Θεοτόκος παρουσιάζεται μικρότερη από οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο μέσα στην εικόνα. Την βλέπουμε είτε ως βρέφος ξαπλωμένο στην κούνια του είτε στα χέρια της μαίας που την πλένει μέσα σε μία λεκάνη. Γύρω από την αγία Άννα βρίσκεται ο Ιωακείμ και οι θεραπαινίδες της. Τι σημαίνουν όμως όλες αυτές οι λεπτομέρειες. Ας τις δούμε πιο συγκεκριμένα.

*

 Η Γέννηση της Θεοτόκου ήταν η τελευταία προετοιμασία του ανθρωπίνου γένους για την υποδοχή του ίδιου του Θεού μέσα στον κόσμο, γι’ αυτό και η εικόνα της εορτής αυτής γεμίζει από μια ανθρώπινη χαρά που χύνεται σαν υπέροχο άρωμα πάνω στους προσκυνητές της εικόνας.

Στ’ αριστερά της εικόνας συνήθως εικονίζεται η αγία Άννα και καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της εικόνας. Το πρόσωπό της δείχνει χαρά. Στα δεξιά οι υπηρέτριες της φέρνουν τροφή και ο Ιωακείμ άλλοτε φαίνεται γεμάτος έκπληξη και θαυμασμό για το θαύμα αυτό κι άλλοτε να πληροφορείται την έλευση της Θεοτόκου από άγγελο Κυρίου. Κάτω δεξιά της εικόνας μία μαία ή και περισσότερες ετοιμάζουν το νερό για να πλύνουν το νεογέννητο. Η σκηνή της Γεννήσεως της Θεοτόκου δείχνει ζωντανά τον κόσμο του σπιτιού του Ιωακείμ και της Άννας. Όλες αυτές οι οικιακές λεπτομέρειες δεν στερούνται εννοίας, δεν είναι δηλαδή χωρίς σημασία, αλλά αποτελούν μέρος αγίου μυστηρίου, είναι μέρος αναπόσπαστο του ιερού γεγονότος και μαρτυρούν ότι τίποτα δεν μένει ακατανόητο μέσα σ’ ένα τέτοιο γεγονός. Μας δείχνουν οι λεπτομέρειες αυτές, ότι η συμμετοχή και η πιο ταπεινή σ’ αυτό το γεγονός, μας κάνει κοινωνούς και μετόχους σ’ ολόκληρη την εορτή. Η αρχή της οικογένειας και της καθημερινής ζωής αγιάζονται μέσα στην εορτή της Γεννήσεως της Θεοτόκου, γιατί μέσα στη Γέννησή της γίνεται η προετοιμασία της συνάντησης του Μεγάλου Βασιλέως.

Για να ερμηνεύσουμε εκκλησιαστικά την εικόνα της Γεννήσεως της Θεοτόκου πρέπει να ανατρέξουμε στη λειτουργική διδασκαλία της Εκκλησίας. Έτσι, στον μεγάλο Εσπερινό της εορτής της Γεννήσεως της Θεοτόκου τα τρία αναγνώσματα που διαβάζουμε εκφράζουν ακριβώς αυτή την προφητική προσμονή στην Παλαιά Διαθήκη: την προσμονή της Γεννήσεως της Θεοτόκου απ’ όλο το ανθρώπινο γένος.

Το πρώτο ανάγνωσμα είναι το όνειρο του Ιακώβ, που κατά την ερμηνεία της Εκκλησίας η Θεοτόκος συμβολίζεται σχηματικά σαν αρχέτυπο, με μία σκάλα που υψώνεται από τη γη στον ουρανό απ’ όπου ο Κύριος θα κατέβει. Το δεύτερο ανάγνωσμα μιλά για τον πύργο του τείχους της Ιερουσαλήμ και λέει: η πύλη αύτη κεκλεισμένη έσται, ουκ ανοιχθήσεται και ουδείς μη διέλθη δι’ αυτής, ότι Κύριος ο Θεός Ισραήλ εισελεύσεται δι’ αυτής, και έσται κεκλεισμένη». Η κεκλεισμένη πύλη είναι η εικόνα της αειπαρθενίας της Θεοτόκου, κι όπως χαρακτηριστικά λέει ο άγιος Νεκτάριος, με τα λόγια αυτά της οράσεως ο προφήτης προαναγγέλλει μυστικά την μέλλουσα από παρθένο σάρκωση και γέννηση του Εμμανουήλ και την αειπαρθενία της μητέρας του Κυρίου. Το τρίτο ανάγνωσμα είναι η παροιμία Σολομώντος που λέγει: η Σοφία ωκοδόμησεν εαυτή οίκον». Η οικία που οικοδόμησε η Σοφία του Θεού είναι η Θεοτόκος, που έγινε κατοικία της ενυπόστατης Σοφίας, του Λόγου του Θεού. Γι’ αυτό και στα τροπάρια της εορτής της Γεννήσεως της Θεοτόκου η Παναγία ονομάζεται «ναός του Θεού» και «κατοικία Κυρίου».

Τι διαπιστώνουμε με όλα αυτά;  Ότι στην εικόνα της εορτής της Θεοτόκου το πρόσωπο της Θεοτόκου είναι και παραμένει το πιο σημαντικό και εμφαντικό απ’ όλα τα άλλα. Ωστόσο, μέσα στην εικόνα της εορτής η Θεοτόκος δεν αναπαριστάνεται στο κέντρο, δεν παίρνει κεντρική θέση, αλλά, αναπαριστάνεται είτε σπαργανωμένη στην αγκαλιά μιας μαίας, είτε μέσα στο κρεβατάκι της είτε μέσα σε λεκάνη με νερό έτοιμη προς λουτρό. Με τον τρόπο αυτό η εικόνα της Γεννήσεως της Θεοτόκου μας δείχνει με τον πιο απλό και απέριττο τρόπο της αναπαράστασης ένα βασικό στοιχείο της προσωπικότητας της Παναγίας μας, ένα στοιχείο που ήταν μέχρι το τέλος της ζωής της αμετάτρεπτο σ’ εκείνην. Το στοιχείο αυτό ήταν η πλήρης και τέλεια υποταγή της στο θέλημα του Θεού.

Η εικόνα της Γεννήσεως της Θεοτόκου είναι μία εικόνα χαράς και ευφροσύνης, μας αναγγέλλει ένα χαρούμενο μήνυμα, ότι από την Θεοτόκο ανέτειλε ο ήλιος της δικαιοσύνης, ο Χριστός και Θεός μας ο οποίος έλυσε την κατάρα του προπατορικού αμαρτήματος και καταργώντας τον θάνατο μας έδωσε και πάλι την ευλογία του Θεού, δηλαδή την αιώνια ζωή.

Σπυρίδων Μαρίνης

Μετάβαση στο περιεχόμενο