Η εικόνα της μεταμόρφωσης του Σωτήρος

Στον εορταστικό κύκλο της Εκκλησίας, τρεις εορτές είναι στενά συνδεδεμένες με ομοιότητες που τις κατατάσσουν στην ίδια οικογένεια. Οι εορτές αυτές είναι της Πεντηκοστής, των Θεοφανείων και της Μεταμόρφωσης του Κυρίου. Κι αυτό που τις ενώνει και τις τρείς είναι η τριαδική τους φύση, είναι η φανέρωση της Αγίας Τριάδος. Στην Πεντηκοστή, το τρίτο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος με την κάθοδό του υπό την μορφή πυρίνων γλωσσών, μας εισάγει στα ενδότερα της γνώσης του Θεού. Εδώ το Πνεύμα του Θεού, ο λόγος, η σοφία και σε προέκταση το διδασκαλικό έργο παρουσιάζεται ως γλώσσα. Η καθαρτική δύναμη του πνεύματος μεταμορφώνεται σε πυρ, σε φωτιά, για να φανερώσει έτσι ότι το Πνεύμα του Θεού καθαρίζει και εξαγνίζει. Στην Πεντηκοστή πραγματοποιείται η αποστολή του Πνεύματος και αρχίζει η εποχή της Εκκλησίας στον κόσμο με σωτηριολογικό και εσχατολογικό περιεχόμενο. Μας αποκαλύπτει την Εκκλησία και μας βεβαιώνει ότι μέσα στην Εκκλησία η ζωή της υπεραγίας Τριάδας μας είναι πραγματικά προσιτή. Έτσι, η Εκκλησία ζει από την ημέρα της Πεντηκοστής την εποχή της νέας κτίσης της, με τελικό γεγονός τα έσχατα.

Στην εορτή των Θεοφανείων, τα τρία Πρόσωπα της Αγίας Τριάδος  δηλαδή η φωνή του Πατρός, ο Κύριός μας μέσα στον Ιορδάνη και το άγιο Πνεύμα ωσεί περιστερά, παρουσιάζονται υπό την μορφή αγιαστικής πράξης, προετοιμάζοντας τη σωτηρία μας με την λυτρωτική ενέργεια που ξεχύνεται και αγιάζει τον κόσμο. Η σημασία του γεγονότος αποκορυφώνεται στη φωνή του Θεού από τον ουρανό και στην κάθοδο του Αγίου Πνεύματος. Η μορφή της περιστεράς δηλώνει το τέλος του κατακλυσμού της αμαρτίας και την έναρξη της νέας εποχής για την ανθρωπότητα, της εποχής του Μεσσία.

Στη Μεταμόρφωση, η Αγία Τριάδα εμφανίζεται κυριολεκτικά μέσα στη δόξα του θείου ακτίστου φωτός, όπου συνυπάρχει η φωνή του Πατρός και το μεγαλειώδες πρόσωπο του Κυρίου. Μέσα στην εικόνα της Μεταμόρφωσης, η Αγία Τριάδα δεν είναι τίποτε άλλο από φως. Φως που μεταλλάσσει τα πάντα μυστηριωδώς.

Η κορυφή του Θαβωρείου όρους, πάνω στην οποία ο Σωτήρας ανέβασε τους εκλεκτούς μαθητές, γεμίζει από θείο φως, γεμίζει από την ανέκφραστη δόξα της θεότητας, γι’ αυτό και η εικόνα της εορτής γεμίζει ολόκληρη απ’ αυτή τη διάχυση του θείου φωτός. Μοιάζει σαν ολόκληρη η επιφάνεια της εικόνας να γίνεται δοχείον φωτός.

Η δόξα της τριαδικής Θεότητας εμφανίζεται μέσα στην εικόνα με τα γεωμετρικά σχήματα που βλέπουμε πίσω από την μορφή του Κυρίου και είναι πάντοτε τρία επίπεδα φωτός που το ένα κάθεται πάνω στο άλλο. Παρουσιάζουν τη φωτεινή νεφέλη που επεσκίασε τον Κύριο την ώρα της Μεταμόρφωσης. Τα σχήματα αυτά της νεφέλης τα διαπερνούν ακτίνες που δηλώνουν με την κίνησή τους τις άκτιστες θεϊκές ενέργειες, ενέργειες που κάνουν να κινείται ολόκληρο το όρος Θαβώρ προς τον Κύριο. Δεν είναι όμως μόνον το όρος Θαβώρ που μας μιλά γι’ αυτές τις άκτιστες ενέργειες που εξέπεμψε ο Κύριός μας, αλλά και η βίαιη πτώση των εκλεκτών μαθητών που βρίσκονται πεσμένοι στη γη, κι όλα όσα συνθέτουν τη βάση του θέματος της εικόνας μας μιλούν για το φως εκείνο που έλαμψε κατά την μεταμόρφωση. Επομένως εξαιτίας της μεταβολής και του υπερφυσικού φωτός έπεσαν οι μαθητές με το πρόσωπο κατά γης. Και η γεμάτη φως νεφέλη κάλυψε τον Κύριο και τον έντυσε με ιμάτιο λευκό, γεμάτο από χρυσές λεπτές ακτίνες, που κι αυτές δηλώνουν την ακτινοβολία της θείας δύναμης.

Η θεία λάμψη δεν αφήνει αμέτοχους και τους δύο συνομιλούντες με τον Κύριο εκπροσώπους της Παλαιάς Διαθήκης: τον Μωυσή και τον προφήτη Ηλία. Μόνον ο Ιησούς έχει την εξουσία ζωής και θανάτου, αφού φέρνει κοντά στους μαθητές του τον «τετελευτηκότα», όσο και τον «ουδέπω τούτο παθόντα». Ο Μωυσής μεσίτης των κεκοιμημένων, ενώ ο Ηλίας των ζωντανών παρουσιάζονται κι αυτοί κοινωνοί της θείας δόξας. Στο πρόσωπο των δύο εκπροσώπων του παλαιού νόμου φανερώνεται η αρχή της εσχατολογικής εποχής, η αρχή του καινούργιου κόσμου του Θεού, κατά τον οποίο πραγματοποιούνται στο πρόσωπο του Χριστού όσα ανήγγειλαν ο Νόμος και οι προφήτες. Βέβαια το πρόσωπο του Κυρίου μόνον έλαμψε περισσότερο από τον ήλιο και τα ιμάτιά του έγιναν λευκά σαν χιόνι κι όχι του Μωυσή και του Ηλία, πράγμα που σημαίνει, ότι θεάθηκαν μέσα στην ίδια δόξα, όμως κανείς τους δεν άστραψε σαν ήλιος. Και οι μαθητές ένα μέρος του φωτός είδαν, δεν μπόρεσαν να ατενίσουν όλο το φως, πράγμα που σημαίνει, ότι το θείο εκείνο φως της Μεταμόρφωσης δίνεται με μέτρο και μοιράζεται σύμφωνα με την αξία και την χωρητικότητα αυτών που το δέχονται.

Το θαύμα της Μεταμόρφωσης δεν έγινε ούτε μπροστά στο λαό ούτε μπροστά σε όλους τους μαθητές. Ο Χριστός μεταμορφώθηκε δηλαδή αποκάλυψε ένα μικρό μέρος της θεότητάς του μπροστά σε μόνο τρεις αποστόλους που τους διάλεξε, ακριβώς γιατί ήταν ικανοί ν’ αντέξουν τη θέα αυτής της αβάσταχτης δόξας του. Κι αυτοί ήσαν ο Πέτρος ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης. Ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης είναι δύο αδέλφια, γιοί του Ζεβεδαίου και της Σαλώμης, κουνιάδας της Παναγίας. Ο Ιάκωβος είναι ο μεγαλύτερος, ψαράς κι αυτός όπως ο αδελφός του, που κλήθηκαν από τον Χριστό μας να τον ακολουθήσουν, αμέσως μετά το κάλεσμα των άλλων δύο αδελφών, του Ανδρέα και του Πέτρου. Ο Πέτρος μαζί με τους υιούς Ζεβεδαίου, Ιάκωβο και Ιωάννη, αποτελούν τον στενό κύκλο των μαθητών του Ιησού. Αυτό φαίνεται όχι μόνο από τη Μεταμόρφωση αλλά και από άλλα γεγονότα, όπως στο σπίτι του Ιαείρου όπου ο Χριστός ανέστησε την κόρη του, αλλά και στη Γεσθημανή, την ώρα της αγωνίας του, όταν «ήρξατο λυπείσθαι και αδημονείν» και τους είπε εκείνα τα φοβερά λόγια: τότε λέγει αυτοίς ο Ιησούς. Περίλυπος εστιν η ψυχή μου έως θανάτου. Μείνατε ώδε και γρηγορείτε μετ’ εμού», δείχνοντας με τον τρόπο αυτό την πραγματική κι όχι φανταστική ανθρώπινη φύση του Κυρίου.

Η σκηνή της Μεταμόρφωσης του Κυρίου, ακολουθεί και στους τρεις Ευαγγελιστές, Ματθαίο, Μάρκο και Λουκά μετά το λόγιο που λέει: «και έλεγεν αυτοίς. Αμήν λέγω υμιν, ότι εισίν τινες ώδε των εστηκότων, οίτινες ου μη γεύσωνται θανάτου, έως αν ίδωσιν την βασιλεία του Θεού εληλυθυίαν εν δυνάμει».  Αυτό σήμαινε, ότι μερικοί από τους μαθητές του θα δουν πολύ σύντομα τη δόξα της μεταμόρφωσής του που είναι προμήνυμα και προανάκρουσμα της δόξας της βασιλείας του. Η θέα δηλαδή της εν δυνάμει ερχόμενης βασιλείας του Θεού ή του εν δόξη ερχόμενου Υιού του ανθρώπου, ισοδυναμεί με την πρόγευση της δόξας της βασιλείας κατά τη μεταμόρφωση του Χριστού. Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, στο έργο του υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων γίνεται σαφής: η επι του όρους μεταμόρφωση του Ιησού, της μελλούσης δευτέρας του Χριστού παρουσίας έχει το αξίωμα».

Ανεβαίνουν λοιπόν οι τρεις μαθητές πάνω στο όρος, δείχνοντας έτσι πως δεν μπορεί κανείς να γίνει μάρτυρας της Μεταμόρφωσης του Κυρίου οπουδήποτε κι όπως νάναι, αλλά, μετά από προσπάθεια ανάβασης. Το όρος αποτελεί τόσο στην Παλαιά όσο και στην Καινή Διαθήκη τόπο με ιδιαίτερη θεολογική σημασία, γι’ αυτό και τα σημαντικά γεγονότα της θείας αποκάλυψης λαμβάνουν χώρα συνήθως επάνω στο όρος. Ας θυμηθούμε τις δέκα εντολές στο Μωυσή, πάνω στο όρος Σινά ή την εκλογή των δώδεκα μαθητών, όπως μας την περιγράφει ο Ευαγγελιστής Λουκάς: «εγένετο δε εν ταις ημέραις ταύταις εξήλθεν εις το όρος προσεύξασθαι και ην διανυκτερεύων εν τη προσευχή του Θεού. και ότε εγένετο ημέρα προσεφώνησε τους μαθητάς αυτού, και εκλεξάμενος απ’ αυτών δώδεκα, ους και αποστόλους ωνόμασε.»

Η ανάβαση στο όρος και η εμφάνιση της θεότητας του Χριστού στα μάτια των τριών αποστόλων αποτελεί το αποκορύφωμα μιας διαδοχικής αποκάλυψης κι αυτή η αποκάλυψη δεν είναι άλλη από το μυστικό του πάθους. Οι μαθητές προγεύονται τον καινούργιο κόσμο της βασιλείας του Θεού που θα φανερωθεί πανηγυρικά στην Ανάσταση του Χριστού. Η λαμπρότητα που απαστράπτει στα ενδύματα του Χριστού και τα κάνει ολόλευκα είναι ενδεικτική. Αυτό που προσθέτει ο ευαγγελιστής Μάρκος «οία γναφεύς επί της γης ου δύναται ούτως λευκάναι», δεν είναι άνευ σημασίας. Αντίθετα, αποτελεί έναν αισθητικό κανόνα, αποτελεί ένα μέτρο, ένα ερμηνευτικό κλειδί να διαβάσουμε ορθόδοξα την εικόνα της Μεταμορφώσεως.  Η απαστράπτουσα λαμπρότητα του Κυρίου δεν έχει να κάνει με μία φυσική ακόμα και υπερφυσική κατάσταση. Είναι πέρα από την εμπειρία του κόσμου τούτου. Μας φανερώνει μία πραγματική παρουσία του Θεού στο φως εκείνο της Μεταμόρφωσης. Αμέσως μετά το φως βλέπουν τον Ηλία και τον Μωυσή. Ο Πέτρος έντρομος λέει να στήσουν τρεις σκηνές και προσθέτει ο ευαγγελιστής Μάρκος: το είπε αυτό ο Πέτρος διότι δεν ήξερε τι να πει, επειδή έπαθε σύγχυση λόγω του ότι αυτός και οι δύο συμμαθητές του είχαν καταληφθεί από φόβο, που παρέλυε τη σκέψη τους. Ο φόβος αυτός των μαθητών παριστάνεται μέσα στην εικόνα με την στάση τους. Τους βλέπουμε ριγμένους στη γη, άλλος να σκεπάζει το πρόσωπό του κι άλλος κυριολεκτικά αναποδογυρισμένος. Η νεφέλη που κάλυψε τον Χριστό κι ακούστηκε μέσα από αυτή η φωνή του Θεού μας βεβαιώνει την παρουσία του τριαδικού Θεού, γι’ αυτό και σε όλες τις εικόνες η νεφέλη εικονίζεται ως μία τριαδική δόξα γύρω από τον Χριστό. Σε παλαιότερες εικόνες την δόξα αυτή, την αποτελούν τρία χρώματα. Αργότερα, όταν ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς και άλλοι πατέρες του ησυχασμού ανέλυσαν την φύση του θαβωρείου φωτός η νεφέλη της Μεταμόρφωσης, η δόξα του Χριστού μας πάνω στο όρος Θαβώρ εικονίστηκε με την μορφή τριών γεωμετρικών σχημάτων: ένας κύκλος μέσα στον οποίο εφάπτονται χιαστί δύο τετράγωνα.

Η ορθόδοξη παράδοση είδε στο φως της Μεταμόρφωσης την φανέρωση του τριαδικού Θεού. Οι μαθητές δεν είδαν στο Θαβώρ ένα σχηματικό φως, δημιουργημένο, αλλά μια ακτινοβολία του ίδιου του Θεού, μια ακτινοβολία του φωτός της Χάρης της υπεραγίας Τριάδας που φωτίζει και αγιάζει τον σύμπαντα κόσμο. Είδαν αυτό που ήταν πάντοτε ο Κύριος, ο ένας της Τριάδος, πραγματικός Θεός μαζί με τον πατέρα και το Άγιο Πνεύμα. Μπορεί οι μαθητές να αδυνατούν να καταλάβουν την πραγματική ιδιότητα του Χριστού ως μεσσία, μέσα από τη νεφέλη όμως ακούγεται η φωνή του πατρός να λέει: «ούτος εστιν ο υιός μου ο αγαπητός, ακούετε αυτού». Κι αυτό μας συνδέει με την στιγμή της Βάπτισης του Χριστού, αλλά μας παραπέμπει και στην προφητεία του Μεσσία στην παλαιά Διαθήκη, εκεί που μιλάει για τους αληθινούς και τους ψεύτικους προφήτες: «προφήτην εκ των αδελφών σου ως εμέ αναστήσει σοι κύριος ο θεός σου, αυτού ακούσεσθε».      

Η εικόνα της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος δεν μας δείχνει ένα ιστορικό γεγονός του παρελθόντος. Ενσωματώνει δυναμικά την πραγματικότητα της Εκκλησίας. Το φως της Μεταμόρφωσης γεμίζει μυστηριακά την ζωή της Εκκλησίας και καθιστά φορείς του φωτός όλα εκείνα τα πρόσωπα που εικονίζονται μέσα στις εικόνες με φωτοστέφανο. Οι άγιοι δεν μαρτυρούν μόνο  για το φως του Θαβώρ, αλλά αυτοί οι ίδιοι γεμίζουν από φως, κοιτάζοντας κατά πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου μας και μεταβαίνουν από δόξης εις δόξαν. Η εικόνα της Μεταμόρφωσης μας δείχνει τον τρόπο να βαδίσουμε κι εμείς προς τη λάμψη του φωτός της χάρης του Θεού, για να γνωρίσουμε και να λατρεύσουμε την τρίφωτη θεότητα που ακτινοβολεί ενιαία, απόρρητη λαμπρότητα από μία τρισυπόστατη φύση.

Σπυρίδων Μαρίνης

Μετάβαση στο περιεχόμενο