Κι όμως δακρύζουν…

Μου ζητήθηκε να γράψω κάτι για την Αγιά Σοφιά στην Κωνσταντινούπολη. Δύσκολα πράγματα! Τι να πει κανείς για αυτό το αριστούργημα της τέχνης και του πολιτισμού; Για αυτό το ορόσημο της βυζαντινής – δηλαδή ελληνικής – ιστορίας; Θα πρέπει, πριν ανοίξει το στόμα του, να έχει αφιερώσει ώρες και μέρες πολλές στη μελέτη του μνημείου αυτού, να έχει γνωρίσει από τα μέσα το χώρο, έναν χώρο που ξεπερνά τα όρια του χώρου και του χρόνου και ανοίγεται σε ένα σύμπαν υπερ-τοπικό, υπερ-κόσμιο και παν-κόσμιο. Και βέβαια να διαθέτει γραφίδα ικανή να μεταφέρει στο χαρτί τα νοήματα και τις αξίες που εμπερικλείονται στο μνημείο αυτό.  

Παρόλο που δεν είμαι ο άνθρωπος αυτός, θέλω να καταθέσω εδώ κάποιες σκέψεις  και  προβληματισμούς μου. Τι σημαίνει, άραγε, ότι η Αγία Σοφία είναι μνημείο; Η λέξη μνημείο παράγεται από τη λέξη μνήμη που σημαίνει θύμηση. Μνημείο είναι αυτό που μας βοηθά να μην ξεχάσουμε, που διατηρεί ζωντανά στο νου και στην καρδιά εικόνες, πρόσωπα, γεγονότα, καταστάσεις, τρόπους, όλα αυτά που είναι απαραίτητα για έναν άνθρωπο προκειμένου να αντιληφθεί, να κατανοήσει ποιος είναι, γιατί είναι αυτός που είναι και όχι κάποιος άλλος, πού πάει, τι ζητάει σε αυτόν τον κόσμο. Μνημείο είναι τελικά ένας οδοδείκτης. Αν αφαιρέσουμε αυτούς τους οδοδείκτες από τη ζωή μας, θα χαθούμε, θα γυρίζουμε από εδώ και από εκεί ανώφελα, ανούσια και μάταια. Καλή, βέβαια, και χρήσιμη είναι και η περιπλάνηση, σε μαθαίνει πολλά, σε πλουτίζει αλλά «πάντα στο νου σου νάχεις την Ιθάκη», όπως λέει ένας ποιητής.

Σήμερα, ωστόσο, αποφασίσαμε να βάλουμε κουρτίνες στη μνήμη μας, να καλύψουμε με «ειδικό φωτισμό» ό, τι θυμίζει το παρελθόν μας, για να μπορέσουμε πάνω του να χαράξουμε νέες παραστάσεις, να εγγράψουμε νέες φωνές και νέους τρόπους, ξένους και διαφορετικούς. Αυτή είναι η ουσία της απόφασης Ερντογάν για τη μετατροπή της Αγιάς Σοφιάς σε τζαμί. 

Και καλά, αυτός είναι ο κυρίαρχος, ο νέος πορθητής, ο μοντέρνος σουλτάνος που δικαιούται, όπως άλλωστε διατείνονται και άλλοι ηγέτες ακόμα και ορθόδοξοι και χριστιανοί, να μετατρέψει αυτό που κατέκτησαν κάποτε οι πρόγονοί του σε τζαμί ή σε ό,τι άλλο θέλει. Η λεία της κατάκτησης και της λεηλασίας του ανήκει, όπως ανήκουν τα γλυπτά του Παρθενώνα στους Άγγλους και άπειροι θησαυροί της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στα μουσεία της Ιταλίας, Γερμανίας και άλλων χωρών. Εμείς, όμως, πώς στεκόμαστε μπροστά σε μια τέτοια απόφαση;

Πολλοί αντέδρασαν, λεκτικά κυρίως, γιατί τι άλλο μπορείς να κάνεις σε μια εποχή που καμιά χώρα δεν θέλει να συγκρουστεί με την Τουρκία για ένα μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς (αν ήταν τα πετρέλαια στη μέση μπορεί και να έκαναν κάτι). Η Ελλάδα, όσο κι αν διαβεβαιώνει ότι θα επιβάλει κυρώσεις, λίγα πράγματα μπορεί να κάνει και αυτά περιορίζονται σε διπλωματικό επίπεδο. Κάποιος,  εκφράζοντας τη λύπη του, αλλά και τη λύπη μιας μερίδας ανθρώπων μέσα και έξω από τη χώρα, για αυτή την απόφαση είπε ότι τα ψηφιδωτά του ναού θα δακρύσουν. Αυτό έγινε η αφορμή να αρχίσουν κάποιοι άλλοι, ανάμεσά τους κάποια «ιερά τέρατα» της δημοσιογραφίας και σεναριογραφίας (βλέπε «Βέρα στο δεξί», «Στα φτερά του έρωτα» και λοιπά παρόμοιας ποιότητος) τις ειρωνείες και τα καυστικά σχόλια! Το χειρότερο, μάλιστα, είναι ότι χρησιμοποίησαν το γεγονός για να κάνουν μικροπολιτική, να συγκρίνουν δηλαδή την πολιτική της προηγούμενης κυβέρνησης με την πολιτική της νυν! 

Για αυτούς είναι γελοίο, είναι ρηχός συναισθηματισμός να λες ότι τα ψηφιδωτά θα δακρύσουν. Κι όμως τα ψηφιδωτά θα δακρύσουν και ήδη δακρύζουν! Δακρύζουν γιατί έχουν μνήμη, κουβαλάνε τα συναισθήματα, τα βιώματα, τις σκέψεις χιλιάδων ανθρώπων. Είναι οι μόνοι μάρτυρες γεγονότων ένδοξων αλλά και γεγονότων τραγικών, είναι οι μάρτυρες του πόθου του ανθρώπου να υμνήσει τον Θεό αλλά και της ματαιοδοξίας των πολιτικών να υμνήσουν και να προβάλουν τον εαυτό τους. Τα ψηφιδωτά, όπως και τόσα άλλα μνημεία, κουβαλάνε μια τεράστια ιστορία, την οποία θα έπρεπε κάποτε να μελετήσουμε με αγάπη και κατανόηση, χωρίς αριστερές ή δεξιές προκαταλήψεις, χωρίς εθνικισμούς και μισαλλοδοξία, χωρίς ροζ γυαλιά αλλά και χωρίς διάθεση ισοπέδωσης και υποβιβασμού. Πώς θα γίνει αυτό όταν σε αποκλείουν από αυτά τα μνημεία, όταν τα χρησιμοποιούν για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους πολιτικές επιδιώξεις; Για αυτό το λόγο θεωρώ ότι η στάση όσων ειρωνεύονται τη θλίψη και τον πόνο που προξένησε η απόφαση Ερντογάν σημαίνει ουσιαστικά συναίνεση στην απόφαση αυτή, στην απόφαση κάλυψης και παραποίησης εντέλει της μνήμης.

Δεν ξέρω αν εγώ είμαι αιθεροβάμων ή ζω σε άλλο τόπο και χρόνο, αλλά μέσα μου ζει η Αγιά Σοφιά όπως και η Ακρόπολη και οι Μυκήνες, η Σμύρνη και η Έφεσος, η Καππαδοκία και η Τραπεζούντα, η Κόκκινη Μηλιά, η Αλεξάνδρεια και η Οδησσός, το Δυρράχιο, η Ραβέννα, οι Συρακούσες, η Αντιόχεια και η Παλαιστίνη και τόσοι άλλοι τόποι. Δεν είναι δικοί μου, τίποτα δεν μου ανήκει. Άλλωστε, ό, τι κρατάς σφιχτά για σένα και μόνο, δεν το έχεις. Θεωρώ ότι αν ένα στοιχείο καθόρισε αποφασιστικά σε όλους αυτούς τους αιώνες ιστορίας τον Έλληνα, αυτό ήταν και είναι το να ανοίγεται, να απλώνεται, να δίνεται και να δέχεται, να μην περιορίζεται σε στεγανά. Και ταυτόχρονα μέσα από αυτή την «ανοιχτότητα», τη δεκτικότητα και δοτικότητα να κρατάει το ιδιαίτερο του πρόσωπο, το πρόσωπο εκείνο που έχει συγκεκριμένη μορφή. Και όταν αντιλαμβάνομαι ότι κάποιοι προσπαθούν να σβήσουν αυτή τη μορφή, να την αλλάξουν όχι φυσικώ τω τρόπω αλλά βίαια, επεμβαίνοντας χειρουργικά πάνω σε αυτό το πρόσωπο, τότε αγανακτώ. Εγώ αγανακτώ και τα ψηφιδωτά δακρύζουν… 

Και επειδή πολλά ποιητικά είπαμε, δίνοντας πιθανώς νέα τροφή σε νέα ειρωνικά σχόλια, ας κλείσουμε με ένα ποίημα του Σεφέρη από τη σύνθεσή του «Κίχλη», που νομίζω μπορεί να μιλήσει καλύτερα για όλα αυτά που εγώ πασχίζω να πω.

Κατερίνα Βαραλέξη

Το σπίτι κοντά στη θάλασσα.

Τα σπίτια που είχα μου τα πήραν. Έτυχε

Έτυχε να’ ναι τα χρόνια δίσεχτα· πολέμοι, χαλασμοί, ξενιτεμοί· κάποτε ο κυνηγός βρίσκει τα διαβατάρικα πουλιά κάποτε δεν τα βρίσκει·

το κυνήγι ήταν καλό στα χρόνια μου, πήραν πολλούς τα σκάγια· οι άλλοι γυρίζουν ή τρελαίνουνται στα καταφύγια.

Μη μου μιλάς για τ αηδόνι μήτε για τον κορυδαλλό μήτε για τη μικρούλα σουσουράδα που γράφει νούμερα στο φως με την ουρά της·

δεν ξέρω πολλά πράγματα από σπίτια ξέρω πως έχουν τη φυλή τους, τίποτε άλλο.

Μετάβαση στο περιεχόμενο