Ψυχοσάββατα & κόλλυβα

Ψυχοσάββατα στην εκκλησιαστική μας παράδοση υπάρχουν δύο. Το ένα είναι το Σάββατο προ των Απόκρεω και το δεύτερο, το Σάββατο προ της Πεντηκοστής. Το πρώτο Ψυχοσάββατο, αυτό πριν την Κυριακή της Απόκρεω λέγεται «Σάββατο των ψυχών» ή «Ψυχοσάββατο», διότι κατ’ αυτό η αγία μας Εκκλησία τελεί μνημόσυνα υπέρ πάντων των κεκοιμημένων.

Επειδή πολλοί κατά καιρούς πέθαναν πρόωρα είτε ως βρέφη, είτε στην ξενιτειά, είτε στη θάλασσα ή σε γκρεμούς, και δεν αξιώθηκαν κανονικής εξοδίου ακολουθίας “διά τούτο φιλανθρώπως οι θείοι Πατέρες κινούμενοι, εθέσπισαν σήμερον μνημόσυνον κοινόν πάντων των απ’ αιώνος ευσεβώς τελευτησάντων χριστιανών, ίνα και όσοι των μερικών μνημοσυνών ουκ έτυχον συμπεριλαμβάνωνται εις το κοινόν τούτο κακείνοι”. Ώστε και αυτοί κατά την Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, να λάβουν το άπειρον έλεος του Θεού.

Το δεύτερο Ψυχοσάββατον είναι ετήσιο μνημόσυνο υπέρ των ψυχών των κεκοιμημένων και η Εκκλησία μας το τελεί εννέα ημέρες μετά την Ανάληψη του Σωτήρος Χριστού, δηλαδη το Σάββατο προ της Πεντηκοστής. Ο άγιος Νεκτάριος για το δεύτερο Ψυχοσάββατο αναφέρει ότι «Η ακολουθία των κεκοιμημένων τοποθετήθηκε πολύ κατάλληλα, μετά την Ανάληψη του Σωτήρος, διότι δι’ αυτής ο Κύριος ανερχόμενος στους κόλπους του Πατρός κι αφού έλαβε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη, έγινε Κύριος και των ζώντων και των νεκρών. Η Εκκλησία λοιπόν θέλοντας αφ’ ενός μεν να ομολογήσει τον Ιησού Χριστό ζώντων και νεκρών εξουσιαστή, αφ’ ετέρου δε να ανακηρύξει την πίστη της στη δευτέρα Παρουσία, συνέταξε την ακολουθία υπέρ των κεκοιμημένων».

Το πρώτο Σάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, δεν είναι Ψυχοσάββατο, αλλά εορτάζεται το διά των κολλύβων παράδοξο θαύμα του αγίου ενδόξου μεγαλομάρτυρα Θεοδώρου του Τήρωνος. Μετά τον Κωνστάντιο, το γιο του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ανήλθε στον αυτοκρατορικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως ο Ιουλιανός ο Παραβάτης. Αυτός, από χριστιανός που ήταν, έγινε ειδωλολάτρης και κίνησε σκληρό διωγμό εναντίον των χριστιανών, και στα φανερά και στα κρυφά. O ασεβής εκείνος αυτοκράτορας, αφού εδίωξε με ωμότητα και απερίγραπτη απανθρωπιά στα φανερά τους Χριστιανούς, αισθανόμενος ντροπή και έχοντας την υποψία μήπως πληθυνθούν ακόμη περισσότερο, σκέφτηκε πώς να τους μιάνει χωρίς να το πάρουν είδηση.

Ξέροντας ότι οι χριστιανοί κατά την πρώτη εβδομάδα των Νηστειών εξαγνίζονται περισσότερο διά της νηστείας και αφοσιώνονται στον Θεό, κάλεσε τον έπαρχο της πόλεως και τον πρόσταξε να αποσύρει από την αγορά τα πωλούμενα τρόφιμα και ποτά και να εκθέσει προς πώληση άλλα, αφού προηγουμένως τα αναμείξει με αίμα από τις θυσίες και τα μιάνει, ώστε, αγοράζοντάς τα και χρησιμοποιώντας τα οι νηστεύοντες χριστιανοί, να μιανθούν από τα ειδωλόθυτα. Ο έπαρχος έκαμε αμέσως πράξη την εντολή: εφοδίασε όλη την αγορά με τροφές και ποτά μιασμένα από τις μυσαρές θυσίες των ειδώλων.

Αλλά ο οφθαλμός του Θεού που βλέπει τα πάντα και αρπάζει εκείνους που κάνουν τον σοφό και τους ταπεινώνει με την ίδια τους την πανουργία, έστειλε στον πατριάρχη Ευδόξιο τον μέγα Του αθλοφόρο Θεόδωρο, τον επονομαζόμενο Τήρωνα, εκ του τάγματος των Τηρώνων (=νεοσυλλέκτων) στο οποίο ανήκε. Ο άγιος Θεόδωρος, λοιπόν, εμφανίστηκε στον πατριάρχη σε ώρα που ήταν ξύπνιος, και όχι σε όνειρο, και του είπε κάπως έτσι: Σήκω αμέσως και σύναξε το ποίμνιο του Χριστού και δώσε αυστηρή εντολή κανένας να μην αγοράσει τίποτε απολύτως από τα τρόφιμα που υπάρχουν στηναγορά, διότι είναι μιασμένα από τον άσεβή αυτοκράτορα, τον Ιουλιανό, με αίμα από τις θυσίες.

Ο πατριάρχης βρέθηκε σε μεγάλη αμηχανία και διερωτάτο πώς θα ήταν δυνατόν για εκείνους τους χριστιανούς που δεν είχαν στις αποθήκες τους τρόφιμα δικής τους παραγωγής να μην αγοράσουν από τα εκτεθειμένα στην αγορά προς πώληση. Ο Άγιος όμως του είπε να προσφέρει σ’ αυτούς κόλλυβα, και έτσι με τον τρόπο αυτό θα θεραπεύσει τις ανάγκες τους σε τρόφιμα. Αλλά ο Ευδόξιος βρέθηκε και πάλι σε αμηχανία, γιατί δεν ήξερε τί ήταν τα κόλλυβα, και ρώτησε να μάθει. Αμέσως δε ο Άγιος του είπε: «Κόλλυβα εμείς στα Ευχάιτα συνηθίζουμε να ονομάζουμε το βρασμένο σιτάρι». Αμέσως λοιπόν τότε ο πατράρχης σηκώθηκε και συγκέντρωσε το πλήρωμα και, αφού ανάγγειλε σ’ αυτό τα όσα είδε, έπραξε αυτά που του είπε ο Μάρτυς. Έτσι διατήρησε το ποίμνιο του Χριστού αμόλυντο από τη μυσαρή επινόηση του εχθρού και παραβάτη της Πίστεώς μας.

Ο Ιουλιανός, βλέποντας ότι το σατανικό του σχέδιο ματαιώθηκε και δεν είχε κανένα αποτέλεσμα, ντροπιάστηκε πολύ και πρόσταξε να εκτεθούν στην αγορά προς πώληση και πάλι τα συνηθισμένα τρόφιμα και ποτά. Ο λαός του Χριστού, αφού έφτασε πλέον στο τέλος της η πρώτη εβδομάδα των Νηστειών, εκδηλώνοντας την ευχαριστία του προς τον Μάρτυρα, τον ευεργέτη του, τίμησε κατά το Σάββατο εκείνο με κόλλυβα και με χαρά μεγάλη τη μνήμη του. Έκτοτε οι πιστοί και μέχρι σήμερα, ανανεώνοντας τρόπον τινά το θαύμα εκείνο, για να μην εξαλειφτεί από τον χρόνο ένα τόσο μεγάλο έργο του Μάρτυρος, τιμάμε διά κολλύβων τον μεγαλομάρτυρα Θεόδωρο.

Το σιτάρι (κόλλυβα) συμβολίζει τον Χριστό και την Εκκλησία. Ο ίδιος ο Χριστός παρομοίασε τον Εαυτόν του σαν ένα κόκκο σιταριού. Ένα σπυρί σιτάρι που σπέρνει ο γεωργός πέφτει στην αγκαλιά της γης και τρόπον τινά πεθαίνει. Με το «θάνατο» όμως αυτό του σιταριού αρχίζει μία διαδικασία ζωής: από το ένα σπυρί φυτρώνουν εκατοντάδες νέοι κόκκοι σιταριού! Τη λειτουργική και ζωτική αυτή διαδικασία του σπόρου, χρησιμοποίησε ο Χριστός, για να δώσει στους ανθρώπους να κατανοήσουν τον θάνατο και την ανάστασή του: «Εάν μη ο κόκκος του σίτου πεσών εις την γην αποθάνη, αυτός μόνος (ένα μόνο σπυρί) μένει εάν δε αποθάνει, πολύν καρπόν φέρει» ( Ιωάν.κεφ 12,στιχ 24).

Τα κόλλυβα τα πηγαίνουμε στην Εκκλησία στα μνημόσυνα, αλλά και τα Ψυχοσάββατα. Γίνεται, λοιπόν, εύκολα αντιληπτό ότι όταν τρώμε τα κόλυβα υπάρχει ενας συμβολισμός. Το σιτάρι λοιπόν, συμβολίζει το θάνατο, την ταφή και την ανάσταση των σωμάτων. Μόνο όμως το σιτάρι και όχι οι άλλοι καρποί (κριθάρι, βρώμη κλπ).Ο νεκρός μας, θα διαλυθεί «εις τα εξ ων συνετέθη» και θα αναστηθεί πάλι με τη δύναμη του Θεού, κατά την κοινή Ανάσταση, με άφθαρτο πλέον σώμα σαν το σιτάρι.

Παύλος Αθανασίου

Τα υλικά πρέπει να είναι 9 γιατί 9 είναι τα τάγματα των αγγέλων, ενώ το κάθε υλικό έχει το δικό του συμβολισμό.

  1.  Σιτάρι: οι νεκροί (το γήινο στοιχείο)
  2. Ζάχαρη: η γλυκύτητα του Παραδείσου
  3. Σταφίδες: η Άμπελος (ο Χριστός)
  4. Μαϊντανός: η ανάπαυση «εν τόπω χλοερώ»
  5. Φρυγανιά τριμμένη ή σουσάμι: το χώμα
  6. Ρόδι: τα ελέη του Παραδείσου, η λαμπρότητα
  7. Κανέλλα: η ευωδία, τα αρώματα («..αρώμασι εν μνήματι κηδεύσας απέθετο..», «..μύραναν τον τάφο αι μυροφόροι μύρα..»)
  1. Αμύγδαλα: η ευγονία, η ζωή που διαιωνίζεται με τους απογόνους (αντί για αμύγδαλα μπορούν να χρησιμοποιηθούν καρύδια)
  1. Κουφέτα (ασημένια και λευκά): τα οστά που μένουν αναλλοίωτα καθώς το σώμα φθείρεται.
Μετάβαση στο περιεχόμενο